- Đường đẳng nhiệt là chỉ một đường nối
liền các vùng có nhiệt độ giống nhau trên bản đồ. Dùng phương pháp này
để chia đới khí hậu có thể thể hiện được tình hình thực tế và thuận tiện
cho việc phân biệt.
Ví dụ
- Đường phân chia giữa nhiệt đới và ôn đới
là đường đẳng nhiệt với nhiệt độ trung bình hàng năm là 20 độ, ở giữa
lại chia thành cận nhiệt đới ; còn đường đẳng nhiệt mà tháng nóng nhất
chỉ lên tới 10 độ, ở giữa chia thành hàn ôn đới
- Các bạn nhỏ thân mến , bạn từng ăn kẹo mút chưa ? Có phải bạn thấy nó rất ngon không ? Bạn biết không ? Thự ra trái đất cũng có thể giống như kẹo mút mà chúng ta ăn, được chia thành mấy bộ phận.
- Trước tiên, trái đất được chia thành hai phần lớn là vòng ngoài và vòng trong trái đất. Vòng ngoài trái đất có thể chia thành 4 tầng cơ bản:
- Tầng khí quyển
- Tầng nước
- Tầng sinh vật
- Tầng nham thạch
- Vòng trong của trái đất thì có thể chia thành 3 tầng cơ bản :
- Tầng lòng đất
- Tầng lõi ngoài thể lỏng
- Tầng lõi trong thế rắn
- Ngoài ra , ở giữa lõi ngoài và lõi trong của trái đất còn tồn tại một tầng nhuyễn lưu, nó là tầng quá độ giữa lõi ngoài và lõi trong.
- Hay nói cách khác, trái đất tổng cộng có 8 tầng , trong đó, tầng nham thạch, tầng nhuyễn lưu và các tầng lõi trong trái đất tạo thành trái đất với thể rắn .
- Giả sử có một ngày, bạn ra nước ngoài du lịch , có người bạn nước ngoài hỏi bạn: "Quê của bạn ở đâu " thì bạn trả lời thế nào ?
- Nếu bạn nói :"Quê tôi ở Đông Nam châu Á, ở phía Tây Nam Thái Bình Dương " thì chắc chắn người nước ngoài sẽ hiểu rõ hơn về quê hương qua những lời miêu tả của bạn
- Dùng phương pháp gì mới có thể nói chính xác vị trí mình đang đứng ? Khi đặt ra câu hỏi này, có rất nhiều ý kiến khác nhau ra đời. Trong đó, một ý kiến được đông đảo mọi người tiếp nhận là : Nếu có thể vẽ những đường ngang và dọc với khoảng cách bằng nhau trên trái đất, và đặt ra một số độ cho các đường đặc đặt này thì chúng ta cũng giống như đi xem phim, ngồi đúng vào số ghế trong số hàng và số cột ghi trong vẽ tìm được vị trí mà mình đang đứng .
- Tuy nhiên , trái đất không phải là một thể cầu hoàn chỉnh, cũng không phải là một mặt phẳng , làm thế nào để vẽ các đường lên đó ? Các nhà địa lý học chă chỉ đã trải qua rất nhiều nghiên cứu, thí nghiệm, phát hiện ra rằng quy luật tự quay của trái đất không hề thay đổi. Thế là họ lấy trục tự quay của trái đất và hai cực Nam, Bắc làm chuẩn, dùng các đường với khoảng cách bằng nhau để phân chia diện tích bề mặt trái đất, đường ngang gọi là vĩ tuyến , đường dọc gọi là kinh tuyến, điểm giao nhau giữa kinh tuyến và vĩ tuyến được gọi là tọa độ địa lý.
- Cách giao nhau của vĩ tuyến với bề mặt trái đất là trên mặt phẳng vuông góc với trục trái đất, vẽ ra rất nhiều ường nằm ngang, đó là tròn song song với mặt phẳng vuông góc trục trái đất còn gọi là vòng vĩ tuyến. Khi vĩ độ bằng 0 thì là vòng tròn to nhất của trái đất, còn gọi là xích đạo. Sau đó lấy xích đạo làm tiêu chuẩn , hướng về hai cực Nam , Bắc, tới cực điểm thì vĩ độ bằng 90 độ.
- Cách giao nhau giữa kinh độ với bề mặt trái đất, là thông qua mặt phẳng của trục trái đất, vẽ ra nhiều đường thẳng, thông qua vòng tròn ở hai cực, gọi là vòng kinh tuyến. Khác biệt lớn nhất giữa kinh tuyến và vĩ tuyến là : Diện tích của tất cả các vòng kinh tuyến đều bằng nhau. Còn cách đặt ra kinh độ là năm 1884, Hội nghị đại biểu các nhà thiên văn học quốc tế quyết định ra , xác định đường kinh tuyến đi qua làng Greewich của Luân Đôn, Anh là kinh tuyến 0 độ, hay còn gọi là đường chí tuyến. Từ đó hướng sang phía Đông gọi là kinh tuyến Đông hướng sang Tây gọi là kinh tuyến Tây. Kinh độ tăng dần lên tới 180 độ, cuối cùng kinh tuyến Đông và Tây sẽ trùng khớp lên nhau.
- Sau khi có kinh tuyến và vĩ tuyến, bắt cứ điểm nào trên trái đất đều có thể dùng một số độ chính xác để thể hiện. Ví dụ : New York của Mỹ nằm ở vị trí 74 độ kinh Tây, 40 độ vĩ Bắc, thủ độ Paris của nước Pháp nằm ở vị trí 2 độ kinh Đông, 48 độ vĩ Bắc, Tokyo của Nhật Bản nằm ở vị trí 139 độ kinh Đông, 35 độ vĩ Bắc. Có kinh tuyến và vĩ tuyến thì chúng ta sẽ thuận tiện hơn trong vấn đề nắm bắt thời gian của các nơi. Bởi vì trái đất quay một vòng hết 24 giờ, bình quân cứ 15 độ là đi hết 1 tiếng. Lấy chí tuyến Greewich làm nôi tính giờ tiêu chuẩn , từ đó đi về Tây, cứ 15 độ lại cộng thêm 1 giờ, đi về Đông, cứ 15 độ lại giảm đi 1 giờ.
- Ví dụ :20 giờ ngày 12 tháng 10 của Đài Loanh, ở Los Angeles, Mỹ là 4 giờ sáng ngày 11 tháng 10 , còn 8 giờ ngày mùng 3 tháng 1 ở Nhật Bản thì ờ Hawaii là 13 giờ ngày 2 tháng 1.
- Tóm lại, quy định được kinh tuyến và vĩ tuyến đã đem lại rất nhiều lợi ích cho sự phát triển của nhân loại.
- Vai trò của đường kinh tuyến, vĩ tuyến càng ngày càng nổi bật trong cuộc sống và nghiên cứu học thuật, vậy thì có những đường kinh tuyến , vĩ tuyến nào quan trọng ? Chúng đi qua những nơi nào ? Chúng ta hãy cùng xem nhé ?
30 độ N (30 độ Nam )
- Đỉnh núi cao nhất của thế giới : Everest ,
- Biển thấp nhất, mặn nhất thế giới: Biển chết, biển mặn nhất : Hồng Hải
- Sa mạc lớn nhất : Sa mạc Sahara
- Hẻm núi sâu nhất : hẻm núi YaruZangbo
40 độ N
- Ba đại bán đảo của phía Nam châu Âu : Lberian, Apennine, Balkans
Đường chí tuyến Bắc
- Sa mạc lớn nhất : Sa mạc Sahara, Hồng Hải
Xích đạo
- Bồi địa Congo, quần đảo Mã Lai, Singapore, hồ Victoria , đồng bằng Amazon
- Đường chí tuyến Nam :
- Cao nguyên Nam Phi, đảo Madagasca , sa mạc Victoria
- Đảo Hải Nam Trung Quốc bốn mùa hoa nở , khôn có mùa đông, mặc dù nằm ở gần xích đạo, nhưng vì có gió biển thổi vào nên không khiến người ta có cảm giác nóng bức. Nhưng sông Mạc ở vùng Hắc Long Giang lại lạnh buốt thấu xương. Ngưởi sống ở nơi đó ngày nào cũng phải chiến đấu với lạnh . Vỉ sao cùng trên trái đất mà ở những khu vực khác lại có nhiệt độ chênh lệch nhau như thế ?
- Các nhà địa lý học nghiên cứu và phát hiện ra rằng : Mặt trời chiếu xuống trái đất, vì sự ngăn cản cảu tầng khí quyển mà sinh ra sự thay đổi nhiệt độ . Giả sử trái đất là một mặt phẳng , vật thì sự chiếu xạ mà bề mặt trái đất nhận được từ ánh sáng mặt trời sẽ sinh ra nhiệt độ tương đồng. Trên thực tế, trái đất có thể cầu, hơn nữa còn tự quay liên tục xung quanh mình, do đó ánh mặt trời mà trái đất nhận được ở từng góc độ khác nhau sẽ có sự khác biệt, dẫn tới việc khí hậu hoàn toàn khác nhau. Căn cứ theo suy đoán của các nhà địa lý học, nếu mặt trời và bề mặt trái đất tạo thành một góc nhọn 30 độ, thì lượng chiếu xạ mặt trời nhận được chỉ bằng 1/2 khi mặt trời chiếu thẳng vào xích đạo, đồng tời khi góc càng hẹp thì lượng chiếu xạ cũng càng nhỏ.
- Ngoài ra , vì góc chiếu xạ của mặt trời khác nhau nên ánh sáng mặt trời sau khi đi qua tần khí quyển cũng có sự mạnh yếu, khác nhau từ đó ảnh hưởng tới lượng chiếu xạ. Ví dụ: khu vực xích đạo được ánh sáng mặt trời chiếu thẳng vào, lượng ánh sáng đi qua tầng khí quyển nhiều , do đó năng lượng bị phản xạ hoặc bị hấp thu ít, lượng chiếu xạ mà mặt đất thu được sẽ lớn. Do đó khí hậu trên trái đất chia thành từng đới, các nhà địa lý học chia khí hậu trên trái đất từ Nam tới Bắc thành 5 đới khác nhau :
- Nhiệt đới
- Ôn đới Nam
- Ôn đới Bắc
- Hàn đới Nam
- Hàn đới Bắc
- Nhiệt đới là khu vực có nhiệt độ cao nhất trên bề mặt trái đất, chủ yếu phân bố ở hai đường chí tuyến Nam và Bắc ở gần xích đạo khoảng 23,5 độ vĩ Bắc và 23,5 độ vĩ Nam , chiến 40 % tổng diện tích bề mặt trái đất, khí hậu ở vùng ôn đới tương đối dễ chịu không quá nóng, không quá lạnh , phân bố ở hai đường chí tuyến Nam và Bắc gần xích đạo và ở hai vòng vực Nam và cực Bắc (khoảng 66, 5 độ Nam , Bắc ), chiếm khoảng 52% tổng diện tích bề mặt trái đất, còn hàn đới phân bố ở trong vòng cực Nam và cực Bắc, cũng chính là hai ầu Nam Bắc của trái đất, khí hậu thấp nhất, không thích hợp cho con người, chiếm 8% tổng diện tích bề mặt trái đất.
- Nhưng phương pháp phân chia đới khí hậu theo vĩ độ như thế này quá đơn giản, hơn nữa lại bỏ qua nhiều nhân tố dẫn tới ảnh hưởng khí hậu , ví dụ: địa thế, sự phân bố biển và đất liền dòng chảy của nước biển, sự chuyển động của không khí... Sau đó, các nhà địa lý học sử dụng đường đẳng nhiệt của bầu khí quyển để chia lại thành 5 đới khí hậu trên bề mặt trái đất .
- Có người cho rằng việc phân chia các khu vực khí hậu bằng đường đẳng nhiệt chính xác hơn là dùng vĩ độ để chia , do dó yêu cầu dừng việc sử dụng phương pháp phân chia khí hậu theo vĩ độ. Rất hiển nhiên, điều này là không thể . Bởi vì phương pháp này đơn giản, dễ hiểu , mặc dù khi phân chia có thể xảy ra sai sót, nhưng khu vực khí hậu ở cùng một đới khí hậu thì sự chênh lệch nhiệt độ không lớn. Do đó vẫn là một phương pháp tốt để phân chia đới khí hậu, dù sao thì như thế cũng dễ nhớ và tiện sử dụng hơn .
- Sau khi học về sự phân bố các đới khí hậu, bây giờ chúng ta hãy cùng xem làm thế nào để phân chia 5 đới khí hậu nhé các bé"
- Trước tiên, nên biết rằng 5 đới thiên văn trên trái đất căn cứ vào sự chiếu xạ của mặt trời và hiện tượng ngày đêm hữu cực, vô cực để phân chia
5 đới bao gồm :
- Nhiệt đới
- Bắc ôn đới
- Bắc hàn đới
- Nam ôn đới
- Nam hàn đới
- Có những khu vực được mặt trời chiếu xạ thuộc nhiệt đới có khu có hiện tượng ngày đêm hữu cực là hàn đới, ôn đới là khu vực không được mặt trời chiếu thẳng , hiện tượng ngày đêm vô cực.
- Ngoài ra còn một cách phân chia khác, căn cứ vào độ cao của mặt trời và độ dài ngày đêm theo sự thay đổi của vĩ độ, chia trái đất ra thành các khu vực có đặc điểm giống nhau, chia theo vĩ độ thì có : Nhiệt đới , Bắc ôn đới, Bắc hàn đới, Nam ôn đới, Nam hàn đới .
- Thực ra bản chất của hai cách chia này giống nhau , trong đó có một cách được đông đảo mọi người chấp nhận hơn .